(Bài giảng Trường hạ Tổ đình Thiên Thai, huyện Long Đất, Vũng Tàu ngày 1-6-2003)
Phật giáo Việt Nam ngày nay phát triển đa dạng, nhưng chúng ta thấy có những pháp môn chính là Thiền và Tịnh độ, cũng có một số người tu Mật tông. Cần phải khẳng định nếu chúng ta tu Thiền thì phải thế nào, tu Tịnh độ thì cần làm gì, hoặc tu Mật tông ra sao ?
Về vấn đề tu Thiền, điều quan trọng là phải tìm được Thiền sư ngộ đạo hướng dẫn chúng ta đi lên. Không có Đạo sư, chúng ta sẽ bị lạc, không cứu được, vì lạc đường ở thế giới tâm linh thì không ai vào đó cứu được; chỉ có Thiền sư ngộ đạo đồng hành với chúng ta trên con đường tâm linh mới dìu dắt được. Khi thầy nhập định, ta cũng nhập định, đời sống tâm linh của chúng ta phát triển nhịp nhàng theo đời sống tâm linh của thầy. Theo vị thầy không chứng Thiền, những gì họ nói nhưng chưa thực hành được, chúng ta nghe và làm theo chắc chắn không đạt kết quả tốt. Tu pháp môn Tịnh độ cũng vậy, nhiều người theo, nhưng niệm Phật được vãng sanh thì không có mấy người.
Và nhiều người thường nói rằng tu thì phải chuyên một pháp môn nào đó, thí dụ chuyên niệm Phật, hay chuyên tu Thiền; không chuyên thì không đạt hiệu quả. Theo tôi, nhận xét như vậy chưa hẳn đúng hoàn toàn. Thật vậy, chuyên tu sẽ đúng trong trường hợp nào thôi, còn trường hợp khác thì không đúng nữa. Thực tế cho thấy có người chuyên tu một pháp môn nào đó suốt đời, nhưng họ không đạt kết quả khởi sắc nào cả.
Tôi thấy nhiều người tu hành theo câu : “Quá khứ không truy tìm, vị lai thì chưa đến, chỉ an trú hiện tại”. Nhưng an trú hiện tại là thế nào ? Có vị chủ trương rằng an trú hiện tại nghĩa là thân đâu tâm đó.
An trú hiện tại, thân đâu tâm đó, thì chúng ta thực hành cách nào ? Ai cũng biết trên bước đường tu, nhiều khi thân ở đây nhưng tâm ở chỗ khác. Thân tâm như vậy thì làm việc không thành công. Hòa thượng Bửu Huệ dạy chúng ta đối trị bằng cách kéo tâm về một niệm bây giờ và ở đây. Phải luôn suy nghĩ bây giờ và ở đây cần làm gì, thí dụ hiện giờ quý vị đang ở giảng đường Thiên Bảo tháp thì phải lắng nghe pháp, nhưng sau đó, trở về chùa thì để tâm làm việc ở chùa. Làm bất cứ việc gì, chúng ta nhứt tâm vào việc đó. Tôi thành công cũng nhờ thực hiện tinh thần thân đâu tâm đó, an trú bây giờ và ở đây.
Tuy nhiên, điều cần nhận thức là “Bây giờ và ở đây” của mỗi người đều khác nhau, vì suy nghĩ và việc làm của mỗi người không thể giống nhau. Chúng ta biết rõ cuộc đời này, thế giới này là hiện tượng giới thì nhất định muôn sự, muôn vật phải khác biệt và sanh diệt, nên còn gọi là sai biệt giới và sanh diệt giới. Tất cả pháp sanh diệt không ngừng lại và không ai giống ai. Mỗi người đều có việc làm khác nhau, nhưng phải thích ứng với hoàn cảnh của chính mình, mới đạt kết quả tốt. Hoàn cảnh của ta bây giờ và ở đây nên làm gì thì làm việc đó, bắt chước làm hay nói giống người khác không thể được, đôi khi còn chuốc họa vào thân. Trong hội chúng, mỗi người làm đúng việc, đúng khả năng của mình thì thành công, người thì lo giảng kinh, người thì nghe pháp, người phải dọn bàn, người nấu ăn, v.và
Làm việc thích hợp với ta ngay bây giờ và ở đây nhằm phá trừ tham vọng, chấp trước của chúng ta không thực tế thì được giải thoát liền. Việc chúng ta làm rồi hãy thả cho nó trôi vào quá khứ và ta lại có việc khác. Riêng tôi, luôn an trú hiện tại và nhận thấy rõ hiện tại cứ trôi dần về quá khứ và chính nhờ cái hiện tại tốt mới có được quá khứ đẹp. Còn an trú hiện tại mà không làm gì lợi ích cho ta và người là điều sai lầm lớn.
Quá khứ tô điểm cho hiện tại và hiện tại làm hạt nhân tốt xây đắp cho tương lai. An trú hiện tại để từng bước chúng ta đi lên, không phải là ở mãi trong hiện tại, vì hiện tại thay đổi từng sát na. Tuệ giác của chúng ta nhìn thẳng vào hiện tại, thấy đúng hiện tại để sống cho thích hợp. Tôi nhắc Tăng Ni tinh thần này vì nhiều người hay mơ màng, tưởng tượng, nghĩ viễn vông, không thực tế.
An trú hiện tại, nhưng hiện tại là gì ? Theo tôi, tuệ quán an trú hiện tại thì đầu tiên là nhìn thẳng vào xã hội chúng ta đang sống, trong đó chủ yếu là nhân dân và chính quyền. Tôi xem chính sách của Nhà nước như thế nào đối với tôn giáo nói chung và Phật giáo nói riêng và chủ trương đó có hợp lý hay không, có chấp nhận được không. Nhìn xa hơn, tôi xem các chùa và Tăng Ni Phật tử cũng như các tôn giáo khác có chấp nhận hay không. Còn cứ nói “Bây giờ và ở đây” mà mọi việc xảy ra bây giờ ở đất nước này mà không biết là chúng ta ở trên hư không, rơi vào không tưởng, chắc chắn gặt hái điều không lành.
Tôi luôn suy nghĩ xem chính sách Nhà nước đối với tôn giáo, điều nào thích hợp đương nhiên thi hành, không thích hợp thì phát biểu xây dựng để thay đổi. Tôi quan sát phản ứng của các tôn giáo khác cũng như của Tăng Ni Phật tử đối với những điều không thích hợp, nếu thấy đa số không đồng tình với pháp lệnh nào đó và chính tôi cũng thấy điều đó không hợp lý, tôi góp ý với hàng lãnh đạo có thẩm quyền rằng nếu được sửa đổi sẽ được nhiều thuận lợi. Dùng tuệ quán nhìn vào cái thực mà nói với tinh thần xây dựng, người dễ chấp nhận. Có những việc sai trái mà phổ biến cho quần chúng sẽ dẫn đến hại nhiều hơn lợi, mà cũng chẳng thay đổi được gì.
Chúng ta có tuệ quán nhận rõ những việc nên làm, nên nói và những gì không nên làm, không nên nói. Xưa kia Đức Phật cũng đã từng quan sát xã hội, thấy rõ chính sách cai trị của các quốc vương. Ngài hành đạo qua nhiều nước ở Ấn Độ, thấy nước nào có điểm sai lầm, ngài dùng uy đức cảm hóa vua để họ sửa đổi sai thành đúng. Lịch sử đã ghi nhận việc Đức Phật góp ý với nhiều vị nguyên thủ quốc gia thời đó và họ đều kính trọng, quý mến Đức Phật vì ngài đã giúp họ thay đổi được chính sách phù hợp với lòng dân, phát triển được sự hùng mạnh của đất nước họ. Chúng ta cần thực hiện tinh thần xây dựng tốt đẹp cho nhiều người giống như Đức Phật đã làm thì dễ thành công. Trong Phật giáo cũng có những điều phải họp chúng Tỳ kheo mới giải quyết được. Người có tuệ giác thấy cái đáng nói trước đại chúng, những gì phải nói riêng. Vì có những việc đưa ra đại chúng, người bị phê phán có tội sẽ khổ sở, bất mãn và họ sẽ có những phản ứng không hay, không giải quyết được mà còn bất lợi cho tập thể.
Đặt lại vấn đề “Bây giờ và ở đây”, thì nếu là Trưởng ban Trị sự tỉnh, quận, huyện, trách nhiệm phải như thế nào ? Nếu không bảo vệ được quyền lợi của Tăng Ni, Phật tử thì lãnh đạo không làm tròn trách nhiệm. Vì vậy, thực hiện tinh thần “Bây giờ và ở đây” phải kèm thêm chức vụ, trách nhiệm mà ta đang nhận lãnh. Thí dụ thầy Chánh đại diện huyện Long Đất tu “Bây giờ và ở đây” thì phải lo cho Phật giáo và Tăng Ni, tín đồ của huyện này được vững mạnh. Còn vai trò của trụ trì là phải thực hiện nghĩa vụ đối với Giáo hội, với Ban Đại diện Phật giáo địa phương cùng với bổn đạo của chùa, với ban ngành đoàn thể, giải quyết sao cho hợp tình, hợp lý. Các ban ngành đoàn thể thường quyên góp tiền của, công sức của Phật tử vào các việc công ích, Phật tử của chùa đã thực hiện tròn nghĩa vụ này, thì vị trụ trì hoặc vị Chánh Đại diện điạ phương cần lưu ý rằng chùa và bổn đạo của mình tất yếu cũng phải được quyền lợi tương xứng. Hoặc Ni sư Hóa chủ áp dụng tinh thần “Bây giờ và ở đây” thì nghĩa vụ trực tiếp nhất là phải lo việc ăn uống cho đại chúng đầy đủ.
Quan niệm của chúng ta phải đúng đắn, thực tế; tôi thấy đa số chấp pháp, cứ nói an trú hiện tại, nhưng hiện tại của họ trống không, suốt đời không làm lợi ích cho ai làm sao có kết quả tốt.
Phật dạy chúng ta không mơ ước tương lai, không tiếc nuối quá khứ vàng son, vì mơ ước viễn vông hay tiếc rẽ chẳng giúp ích gì, chỉ làm ta sống khổ. An trú hiện tại là giải quyết ngay mối quan hệ giữa ta và người, không phải bỏ tất cả. Sống với hiện tại để có tuệ quán, tuệ giác, giải quyết mọi việc tốt đẹp để được an vui.
An trú hiện tại rồi, Thiền sư nhắc chúng ta phải tùy thuận thế duyên là tùy hoàn cảnh hành đạo, đừng đòi hỏi, đừng cố chấp gì cả. Tới giờ ăn, có gì ăn nấy cho qua bữa. Muốn ăn cao lương mỹ vị cũng không được. Ở huyện Long Đất này, may mắn có khoai môn, muối ớt là quý rồi. Nên suy nghĩ, cân nhắc thực tế cuộc sống để làm đạo theo khả năng mình; mơ ước là điều hoàn toàn xa lạ đối với người tu. Thực tế tôi hành đạo được giải thoát nhờ luôn luôn ứng dụng “Bây giờ và ở đây”. Vì vậy, đến Thiền viện, quan sát thấy rõ đối diện mình là Thiền Tăng đều an trú pháp không, thì tôi cũng an trú pháp không là thích hợp ngay với đại chúng và được giải thoát liền; đó là an trú hiện tại, còn làm khác là thất bại. Nhưng đến chùa Tịnh độ, nghe tiếng tụng kinh, tôi cũng tụng theo là an trú ở đây, bây giờ. Chỉ nghĩ ta tu Thiền thôi, mà vào chùa theo Tịnh độ thì phải bị khổ sở, nhức óc đinh tai với tiếng tụng kinh, sao giải thoát. Người ta đang quả đường, hay đang tĩnh tâm, đang lao động, mình cũng làm vậy, tôi nghĩ an trú ở đây và bây giờ là như thế.
Tôi được giải thoát và vào sinh hoạt với các đoàn thể hay tôn giáo bạn cũng được giải thoát. Sang Ý họp hội nghị tôn giáo thế giới, tôi ở tu viện của Thiên Chúa, các thầy lo sợ, đến rước tôi về chùa. Tôi nói an trú hiện tại thì sẽ không thấy khác; ở nhà thờ mà nghĩ chùa thì mới thấy khác và những vị Giám mục ở nhà thờ tôi đã từng gặp gỡ, quen biết ở các hội nghị tôn giáo, nên sống với họ, tôi thấy bình thường. Thấy khác thì nhất định bức rức, khó chịu. Ở chỗ đó, tôi biết họ nghĩ gì, muốn gì, tùy theo đó tôi giúp. Họ muốn tìm hiểu Thiền học, tôi chỉ họ những pháp Thiền thích hợp với nếp sống tôn giáo của họ thì họ cám ơn. Việc cầu nguyện của họ nếu được kết hợp với pháp tĩnh tâm tu Thiền của chúng ta, giúp họ tăng thêm nội lực, phát triển khả năng tu hành của họ là ta đã thành tựu được tinh thần an trú ở đây và bây giờ.
Tôi gợi một số ý như vậy và mong rằng Tăng Ni thực hiện đúng nghĩa tinh thần an trú bây giờ và ở đây để được giải thoát, làm lợi lạc cho bản thân và cho người, đừng ước mơ xa vời mà đau khổ.
HT Thích Trí Quảng
